Ağızda Yaralar (Aft): Ne Zaman Önemsenmeli?

Aft, ağız içinde yuvarlak ya da oval, ortası beyaz-sarımsı, çevresi kırmızı, ağrılı ve yüzeyel bir yaradır. Çoğu aft 1–2 hafta içinde kendi kendine geçer. Ancak 2 haftadan uzun süren, giderek büyüyen ya da sık tekrarlayan ağız yaralarının bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Aft nedir?

Aft, ağız mukozasında ortaya çıkan, bulaşıcı olmayan, ağrılı ve yüzeyel bir yaradır; tıbbi literatürde tekrarlayan şekline tekrarlayan aftöz stomatit denir. Genellikle yanakların ve dudakların iç yüzeyinde, dilin kenarlarında ya da ağız tabanında görülür. Uçuk (herpes) ile karıştırılmamalıdır; uçuk çoğunlukla dudak dışında küçük su kabarcıkları şeklinde başlar ve bulaşıcıdır.

Aftlar görünümlerine ve sürelerine göre üç gruba ayrılır:

• Minör aft: En sık görülen türdür. Genellikle 1 cm'den küçüktür, 1–2 hafta içinde iz bırakmadan iyileşir.
• Majör aft: 1 cm'den büyük, daha derin ve daha ağrılıdır. İyileşmesi haftalar sürebilir ve iz bırakabilir.
• Herpetiform aft: Çok sayıda, çok küçük yaraların bir arada ortaya çıkması ve zamanla birleşebilmesiyle karakterizedir.

Aftlar neden çıkar?

Aftın nedeni tam olarak bilinmemektedir; ancak bağışıklık sisteminin bazı tetikleyicilere verdiği yanıtın rol oynadığı düşünülmektedir. Ailede aft öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Bilinen tetikleyiciler şunlardır:

• Küçük travmalar: Yanağı ısırmak, sert fırçalama, keskin bir diş kenarı, ortodontik aparey veya uyumsuz protez,
• Stres ve uyku düzensizliği,
• Bazı yiyecekler: Bazı kişilerde asitli meyveler, baharatlı gıdalar veya kuruyemişler,
• Diş macunu içeriği: Sodyum lauril sülfat içeren macunlar bazı kişilerde aftı tetikleyebilir,
• Hormonal dalgalanmalar,
• Beslenme eksiklikleri: Demir, B12 vitamini veya folik asit eksikliği,
• Sistemik hastalıklar: Çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, Behçet hastalığı ve bağışıklık sistemini etkileyen bazı durumlar.

Sık tekrarlayan aftlarda bu altta yatan durumların araştırılması gerekebilir; bu değerlendirme gerektiğinde ilgili tıp uzmanlarıyla birlikte yapılır.

Aft kaç günde geçer?

Minör aftlar genellikle 7–14 gün içinde kendiliğinden ve iz bırakmadan iyileşir. Ağrı çoğu zaman ilk birkaç günde en yoğun hissedilir, ardından giderek azalır. Majör aftlarda bu süre birkaç haftaya uzayabilir.

Bazı kişilerde aftlar yılda birkaç kez, bazılarında ise daha sık tekrarlar. Çocukluk ve gençlik döneminde başlayan aftların yaşla birlikte seyrekleştiği sık gözlenir. Aftların ne zaman çıktığını, kaç gün sürdüğünü ve öncesinde ne yediğinizi ya da stresli bir dönem geçirip geçirmediğinizi not etmek, tetikleyicileri fark etmenize ve hekiminize daha net bilgi vermenize yardımcı olur.

Bu nedenle iyileşme süresi, ağız yarasını değerlendirmede önemli bir ölçüttür. Beklenen sürede iyileşme eğilimi göstermeyen bir yara, aft dışında bir nedene bağlı olabilir ve muayene edilmelidir.

Aft evde nasıl rahatlatılır?

Aftın iyileşmesini hızlandıran tek bir yöntem yoktur; evde yapılabilecekler ağrıyı azaltmaya ve bölgeyi tahrişten korumaya yöneliktir:

• Ağız bakımına devam edin; yumuşak kıllı bir fırçayla yarayı zorlamadan fırçalayın.
• Acı, ekşi, tuzlu, çok sıcak ve sert kenarlı yiyeceklerden bir süre uzak durun.
• Ilık tuzlu suyla ağzınızı çalkalamak rahatlatıcı olabilir.
• Eczanelerde bulunan koruyucu jel veya ağız gargaralarını, hekim ya da eczacı önerisiyle kullanabilirsiniz.
• Sık aft çıkıyorsa sodyum lauril sülfat içermeyen bir diş macunu denemek faydalı olabilir.
• Yarayı sürekli tahriş eden keskin bir diş kenarı veya protez varsa diş hekiminize gösterin.

Aftın üzerine alkol, tuz veya limon gibi yakıcı maddeler sürmek dokuyu daha da tahriş edebilir; bu tür evde uygulamalardan kaçınmanız önerilir. Ağrı nedeniyle yeme-içme belirgin şekilde azalıyorsa, özellikle çocuklarda ve yaşlılarda sıvı alımının yeterli olmasına dikkat edin ve hekime başvurun.

Hangi ağız yaraları aft değildir?

Ağızdaki her yara aft değildir; bazı yaralar ve lekeler farklı bir tanı ve tedavi gerektirir. Aftla karışabilecek durumlar şunlardır:

• Uçuk (herpes): Küçük su kabarcıklarıyla başlar, bulaşıcıdır.
• Travmatik yaralar: Keskin diş, protez veya sert fırçalamaya bağlıdır; neden ortadan kalkınca iyileşmesi beklenir.
• Oral liken planus: Ağız içinde beyaz ağsı çizgiler, kızarıklık ve bazen yaralarla seyreden kronik bir durumdur. Diş etlerini de etkileyebilir.
• Mantar enfeksiyonu (pamukçuk): Silinebilen beyaz plaklar şeklinde görülür.
• Beyaz veya kırmızı lekeler: Silinemeyen beyaz (lökoplaki) ya da kırmızı (eritroplaki) lekeler mutlaka değerlendirilmelidir.
• Ağız kanseri: Erken dönemde çoğu zaman ağrı yapmayabilir; iyileşmeyen yara, sertlik, kabarık kenar veya şişlik şeklinde kendini gösterebilir. Sigara, alkol ve HPV bilinen risk faktörleridir.

Diş etine yerleşen yaralar ve lekeler, diş eti hastalıklarıyla da karışabilir. Bu tür durumlarda ayırıcı tanı için diş eti hastalıkları açısından değerlendirme yapılır.

Ne zaman diş hekimine başvurmalı?

Ağız yaralarının çoğu zararsızdır; ancak aşağıdaki durumlarda bir diş hekimine veya hekime başvurmanız önerilir:

• Yara 2 haftadan uzun sürüyor ve iyileşme eğilimi göstermiyorsa,
• Yara 1 cm'den büyükse ya da giderek büyüyorsa,
• Aftlar çok sık tekrarlıyor veya yeme-içmeyi engelliyorsa,
• Yaraya ateş, halsizlik, kilo kaybı ya da boyunda şişlik eşlik ediyorsa,
• Ağızda silinemeyen beyaz veya kırmızı lekeler, sertlik ya da şişlik varsa,
• Ağız yaralarıyla birlikte genital bölgede yara, gözde kızarıklık veya eklem şikâyetleri varsa,
• Yara diş etinde ise ve diş eti kanaması ya da çekilmesiyle birlikte görülüyorsa.

Periodontoloji uzmanı Dr. Dt. Nadin Gemrekoğlu, diş eti ve ağız mukozasındaki yaraları muayene ederek gerektiğinde ileri tetkik veya ilgili uzmanlık alanına yönlendirme planlar. Randevu için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.